Lịch sử của dân tộc Việt Nam được mở đầu bằng thời đại Hùng Vương với công lao to lớn của các Vua Hùng trong việc khai sơn, phá thạch, mở mang, bồi đắp xây dựng nên Nhà nước Văn Lang. Khắc ghi công lao to lớn ấy, từ hàng ngàn năm trước, người Việt đã suy tôn các vua Hùng là thuỷ tổ của dân tộc.

Giỗ tổ Hùng Vương (hay còn gọi là Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương) là một lễ hội lớn nhằm tưởng nhớ và tỏ lòng biết ơn công lao lập nước của các vua Hùng. Ngày lễ chính của Giỗ Tổ Hùng Vương được tổ chức vào ngày 10 tháng 3 âm lịch hằng năm, tại Khu di tích lịch sử Đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh, thành phố Việt Trì (nay là phường Việt Trì), tỉnh Phú Thọ.

Từ xa xưa, ngày Giỗ Tổ Hùng Vương đã có vị thế đặc biệt trong tâm thức của người Việt. Bản ngọc phả viết thời Trần, năm 1470 đời vua Lê Thánh Tông và đời vua Lê Kính Tông năm 1601 sao chép đóng dấu kiềm để tại Đền Hùng, ghi rằng: “... Từ nhà Triệu, nhà Đinh, nhà Lê, nhà Lý, nhà Trần đến triều đại ta bây giờ là Hồng Đức Hậu Lê vẫn cùng hương khói trong ngôi đền ở làng Trung Nghĩa. Những ruộng đất sưu thuế từ xưa để lại dùng vào việc cúng tế vẫn không thay đổi...”

Đặc biệt, năm 1917, triều đình nhà Nguyễn chính thức ấn định ngày 10 tháng 3 âm lịch hằng năm là Quốc lễ. Kể từ đó, Giỗ Tổ Hùng Vương được chính thức hóa bằng luật pháp. Điều này đã được ghi lại trên tấm bia (lập năm Bảo Đại thứ 15 - 1940) hiện đang đặt ở Đền Thượng. Đây là bước ngoặt quan trọng, đưa tín ngưỡng dân gian trở thành nghi lễ mang tính quốc gia.

Kế tục truyền thống của ông cha, ngay sau Cách mạng Tháng Tám thành công, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 22/SL-CTN ngày 18/2/1946 cho công chức nghỉ ngày 10 tháng 3 âm lịch hàng năm để tham gia tổ chức các hoạt động Giỗ Tổ Hùng Vương-hướng về cội nguồn dân tộc.

Người cũng đã hai lần về thăm Đền Hùng và có câu nói bất hủ: “Các Vua Hùng đã có công dựng nước - Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước”.

Từ năm 1995, ngày Giỗ Tổ Hùng Vương đã được Ban Bí thư ghi trong thông báo là ngày lễ lớn trong năm. Đến ngày 2/4/2007, Quốc hội đã phê chuẩn sửa đổi, bổ sung Điều 73 của Luật Lao động cho người lao động được nghỉ làm việc, hưởng nguyên lương ngày Giỗ Tổ Hùng Vương.

Từ đây, ngày 10 tháng 3 âm lịch hàng năm đã trở thành ngày Quốc lễ - ngày cả dân tộc hướng về cội nguồn.

Ngày 6/12/2012, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) đã công nhận “Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ” - biểu tượng của tinh thần đại đoàn kết, truyền thống đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sự kiện này không chỉ ghi nhận giá trị độc đáo của di sản, mà còn khẳng định tầm vóc quốc tế của một biểu tượng văn hóa Việt Nam.

Năm 2026, Giỗ Tổ Hùng Vương mang một ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh sắp xếp lại đơn vị hành chính, hình thành không gian liên kết vùng giữa Phú Thọ-Vĩnh Phúc-Hòa Bình. Lễ hội Đền Hùng vì vậy mang ý nghĩa đặc biệt hơn, trở thành không gian văn hóa chung, lan tỏa giá trị cội nguồn linh thiêng tới cộng đồng người việt trong nước và kiều bào nước ngoài.